• Gebruik de richtlijn klimaatinstelling varkenshouderij als leidraad om de juiste klimaatinstellingen te bepalen en te handhaven.
• Twijfel je over de klimaatinstellingen in je stal? Gebruik meetapparatuur om inzicht te krijgen in het stalklimaat en stel je instellingen hierop af.
• Maak gebruik van slimme stalsystemen, zoals camera’s die ook ’s nachts het gedrag van de varkens in beeld brengen. Daarnaast kunnen hoestmonitoren en instrumenten voor het registreren van ammoniak, klimaat en watergebruik waardevolle data leveren. Door signaleringen in te stellen, kun je afwijkingen vroegtijdig opmerken en snel ingrijpen.

• Let bij de keuze van een zeugenlijn goed op de verschillen in gevoeligheid voor staartbijten en stem je keuze af op je bedrijf en de bedrijfsdoelen.
• Kies een eindbeer die aansluit bij je bedrijf en de bedrijfsdoelen en houd hierbij rekening met de gevoeligheid voor staartbijten.
• Bij zuivere lijnen is het doorgaans gemakkelijker om de staart eraan te houden.
• Pas je management aan wanneer je overstapt op andere genetica, zoals bij een nieuwe zeugenlijn of eindbeer.
• Kies zorgvuldig de genetica die het beste bij je bedrijf past en houd daarbij je fokdoel in de gaten. Focus op robuuste dieren voor een betere weerstand en veerkracht.
• Geneticalijnen met een hogere groeisnelheid brengen mogelijk een groter risico op staartbijten met zich mee. Houd hier rekening mee bij je keuze in geneticalijnen en stem je voeding en management hierop af.

In het Webinar met varkenshouders Bart & Jodie Jannink is ook gesproken over hun ervaring met genetica tot betrekking van de krulstaart. Zij werken met de Topigs 50 zeug en de PIC 408 als eindbeer. Check vanaf 23:20 minuten hun verhaal hierover: Maart de maand van de staart! Praktijkevaluatie: hoe gaat het? - WebinarGeek

Check ook het webinar dat specifiek over genetica gaat: Invloed van diergezondheid en genetica op de krulstaart - WebinarGeek 
Een webinar met Roy Strikkeling en Roos Vogelzang van Topigs Norsvin en Wim van Vulpen die verteld over zijn ervaringen als varkenshouder. 
 

• Selecteer op zeugen met goede moedereigenschappen; bij een goede moeder verlopen drinktijd en biestopname beter en sneller.
• Voorkom stress tijdens de dracht.
• Zorg dat de voeding van zeugen aan het einde van de dracht en rond het werpen gericht is op het bevorderen van darmgezondheid en het voorkomen van verstopping. Een gezonde darm vermindert de aanwezigheid van gifstoffen, die een oorzaak kunnen zijn van SINS. Er wordt een relatie verondersteld tussen SINS en bijtgedrag.
• Geef zeugen tijdens de dracht extra ruwvoer en zorg voor voldoende vers water; tussen de 15 en 20 liter per dag.
• Bijvoeren van hooi kan een goede optie zijn voor zeugen, aangezien het beter wordt verteerd dan stro.

Check het webinar over diergezondheid & genetica. 

Relevante artikelen: 
Genetica belangrijk onderdeel van varkens houden met krulstaart
Fokken op varkens met goed gedrag en krulstaart
Overgroot deel biggen heeft vroegtijdig last van lichte ontstekingen en necrose
Screening of Piglets for Signs of Inflammation and Necrosis as Early Life Indicators of Animal Health and Welfare Hazards
5 vragen over Sins en staartbijten

• Zorg voor voldoende leefruimte en inhoud in de stal; voor biggen minimaal 0,4m2 en voor vleesvarkens minimaal 1m2. Dit is meer dan de wettelijke eisen.
• Aangezien varkens sociaal zijn en graag dingen samen doen, is het belangrijk om voldoende ruimte te bieden voor eten, drinken, slapen, mesten en spelen.
• Zorg voor voldoende ruimte om varkens indien nodig afzonderlijk te houden, bijvoorbeeld om een obsessieve bijter van andere dieren te scheiden of een gebeten dier rust te geven. Zorg er dan wel voor dat het dier zicht heeft op andere varkens.

Check ook het webinar over huisvesting. 

Relevante artikelen: 
Welzijnseisen voor varkens
Herindelen hok vermindert risico op staartbijten

• Pas je management aan wanneer je de genetica van je dieren verandert (zoals bij een nieuwe zeugenlijn of eindbeer).
• Kies zorgvuldig de genetica die het beste bij je bedrijf past en houd daarbij je fokdoel in de gaten. Focus op robuuste dieren voor een betere weerstand en veerkracht.
• Geneticalijnen met een hogere groeisnelheid brengen mogelijk een groter risico op staartbijten met zich mee. Houd hier rekening mee bij je keuze in geneticalijnen en stem je voeding en management hierop af.
• Wil je varkens met krulstaarten houden? Werk dan waar mogelijk met kleinere groepen, omdat deze vaak beter beheersbaar zijn en minder uitdagingen geven dan grotere groepen.
• Maak gebruik van slimme stalsystemen, zoals camera’s die ook ’s nachts het gedrag van de varkens in beeld brengen. Daarnaast kunnen hoestmonitoren en instrumenten voor het registreren van ammoniak, klimaat en watergebruik waardevolle data leveren. Door signaleringen in te stellen, kun je afwijkingen vroegtijdig opmerken en snel ingrijpen.
• Het optimaliseren van de stal en het management is cruciaal voor het houden van varkens met krulstaarten. Zorg ervoor dat alle basiscondities, zoals de hygiëne, de temperatuur, de ruimte, en de voeding, in orde zijn.
• Zorg voor RRR: rust, reinheid en regelmaat in de stal.
• Signaleer problemen bij varkens op tijd en grijp direct in – wachten tot morgen is geen optie.
• Gebruik de uitkomst van de welzijnscheck als uitgangspunt, het brengt de risicofactoren goed in beeld.
• Een waardevol hulpmiddel voor het monitoren van de gezondheid en het welzijn van varkens is de scorekaart voor de conditie van de krulstaart.
• Werk met Tender, Love, en Care (TLC) om een positieve relatie op te bouwen tussen varkens en mensen. Zorg ervoor dat de varkens gewend zijn aan menselijke interactie door regelmatig rustige en zorgzame benaderingen.
• Het is essentieel om te documenteren wat er in de stal wordt waargenomen, zodat deze informatie effectief kan worden overgedragen tussen medewerkers die op de afdeling werken.
• Begin met het houden van krulstaarten vanuit een goed doordacht plan. Dit kan door stapsgewijs de staarten langer te laten, of door een groeiend aantal biggen met staart te houden, of door een groeiend aantal gelten met krulstaarten te houden. Je kunt hierbij gebruik maken van één van de krulstaartroutes.
• Zorg voor uniforme instructies voor alle medewerkers, bijvoorbeeld via protocollen en heldere werkbesprekingen. Maak deze instructies op maat voor jouw bedrijf, zodat iedereen precies weet waar op gelet moet worden.
• Werkplezier voor de varkenshouder en het personeel is essentieel voor een succesvolle en duurzame varkenshouderij.
• Gebruik een coupeerblokje wanneer je stapsgewijs staarten langer laat, zodat alle biggen een gelijke staartlengte behouden.

Relevante artikelen: 
Sensoren en camera's veroveren varkensstallen
Leren om signalen van bijterij bij varkens op te pikken
Stressvrij omgaan met varkens

• Een lager aantal biggen per zeug (<16) en het zorgen voor een eigen speen per big kunnen competitie aan het uier verminderen, de rust in de groep bevorderen en het risico op staartbijten verkleinen. Pas bij grotere tomen split-suckling toe en zorg dat elke big voldoende voeding binnen krijgt in de rest van de kraamperiode.
• Het moment van de eerste behandeling van biggen kan veel stress veroorzaken. Zorg ervoor dat deze behandelingen snel, zorgvuldig en met minimale verstoring worden uitgevoerd om de stress voor de biggen te verminderen en hun welzijn te bevorderen.
• Zeugen die gehouden worden op stro hebben minder problemen m.b.t. staarbijten dan zeugen die gehouden worden op beton.
• Het exploratie- en speelgedrag van biggen begint meestal op dag 3 tot 5. Dit gedrag kan soms leiden tot bijten van hokgenoten of de zeug. Als dit gedrag eenmaal is aangewend/aangeleerd is het er weer moeilijk af te leren. Controleer dus de staarten van gespeende biggen op bijtpuntjes. Bijtpuntjes kunnen vaak worden voorkomen door in de kraamfase voldoende en effectieve hokverrijking aan te bieden.
• Spenen op 5 weken kan een kwaliteitsslag zijn, omdat het helpt de 'speendip' te voorkomen.
• Zorg ervoor dat biggen direct na de geboorte voldoende biest binnenkrijgen. Een tekort aan biest kan leiden tot stress en trauma, waardoor ze een grotere kans hebben om bijtgedrag te ontwikkelen. Daarnaast maakt een gebrek aan biest ze kwetsbaarder en gevoeliger voor ziekten, wat hun algehele welzijn negatief beïnvloedt.
• Begin vanaf dag 5 met het verstrekken van kruimelvoer met harde korrels. Bied plantaardige vezels, grondstoffen en eiwitten aan in verschillende vormen, zoals brokjes of muesli, om de voeropname te stimuleren.

Relevante artikelen: 
Efficiënt biggenbeheer en dierenwelzijn: twee tegenstrijdige doelstellingen?
Stro, de beste remedie tegen staartbijten
Stro in de varkenshouderij

• Een hoge gezondheidsstatus, vrij van APP en PRRS, draagt bij aan het succesvol houden van varkens met krulstaarten.
• Als SINS of oor/staartnecrose op het bedrijf voorkomt, los dan eerst deze gezondheidsproblemen op voordat je begint met het houden van krulstaarten.
• Het SINS-scoresysteem is een eenvoudig te gebruiken hulpmiddel dat diergebaseerde observaties samenvat en een waardevol communicatiemiddel biedt tussen boeren, nutritionisten en dierenartsen om de diergezondheid en -welzijn te verbeteren.
• Geef op tijd aspirine wanneer je merkt dat varkens niet fit zijn of dat er sprake is van ongemak.

Relevante artikelen: 
Screening of Piglets for Signs of Inflammation and Necrosis as Early Life Indicators of Animal Health and Welfare Hazards
Overgroot deel biggen heeft vroegtijdig last van lichte ontstekingen en necrose
 

• Zorg voor stabiele verlichting om stress en ongewenst gedrag te minimaliseren. Vermijd flikkerend licht in de stal, omdat dit, hoewel vaak onzichtbaar voor de mens, bijtgedrag bij varkens kan bevorderen.
• Gebruik LED-verlichting in plaats van TL-lampen, omdat LED-licht rustiger is voor de ogen van varkens. 
• Handhaaf een consistent lichtregime en dag-nachtritme voor de varkens.

Relevante artikelen: 
De invloed van verlichting op varkenswelzijn en -prestaties
Extra rendement gloort met ledlicht varkensstal
Welzijnseisen voor varkens

• Zorg voor stabiele verlichting om stress en ongewenst gedrag te minimaliseren. Vermijd flikkerend licht in de stal, omdat dit, hoewel vaak onzichtbaar voor de mens, bijtgedrag bij varkens kan bevorderen.
• Gebruik LED-verlichting in plaats van TL-lampen, omdat LED-licht rustiger is voor de ogen van varkens. 
• Handhaaf een consistent lichtregime en dag-nachtritme voor de varkens.

Relevante artikelen: 
De invloed van verlichting op varkenswelzijn en -prestaties
Extra rendement gloort met ledlicht varkensstal
Welzijnseisen voor varkens

• Zorg voor stabiele verlichting om stress en ongewenst gedrag te minimaliseren. Vermijd flikkerend licht in de stal, omdat dit, hoewel vaak onzichtbaar voor de mens, bijtgedrag bij varkens kan bevorderen.
• Gebruik LED-verlichting in plaats van TL-lampen, omdat LED-licht rustiger is voor de ogen van varkens. 
• Handhaaf een consistent lichtregime en dag-nachtritme voor de varkens.

Relevante artikelen: 
De invloed van verlichting op varkenswelzijn en -prestaties
Extra rendement gloort met ledlicht varkensstal
Welzijnseisen voor varkens

• Vanaf een temperatuur van 16 graden beginnen vleesvarkens actief verkoeling of afkoeling te zoeken.
• In Noorwegen ligt de staltemperatuur gemiddeld zo'n 10 graden lager dan in Nederland, en het advies daar is: "des te minder stoken, des te beter."
• De ideale temperatuur voor biggen van ongeveer 20 kilo ligt tussen de 21 en 22 graden Celsius.

Bron: Ilvo/Universiteit Gent
 

Relevante artikelen: 
Nieuwe richtlijnen voor stalklimaat: ventilatie omhoog, temperatuur omlaag
Hittestress schaadt gehele gezondheid varken
Enkel varkens met krulstaarten in Noorwegen

• De wisseling van jaargetijden, met grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht, vormt een uitdaging voor het dierenmanagement.

• De wisseling van jaargetijden, met grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht, vormt een uitdaging voor het dierenmanagement.

• In de zomer is het belangrijk om je werkritme aan te passen, aangezien de warmste uren van de dag vaak problematisch zijn voor varkens. Verschuif het werkritme naar de avond of vroege ochtend.
• In de zomer is het essentieel om de stal te koelen om oververhitting te voorkomen. Dit kan door het staldak te koelen, ramen wit te kalken, een vernevelingssysteem te gebruiken of de ingaande lucht te koelen met sproeiers of regengordijnen.

• Conditioneer de stallucht: in de zomer moet de lucht gekoeld worden en in de winter verwarmd om een comfortabele temperatuur te behouden.
• Voorkom hoge CO2- en ammoniakconcentraties in de stal, evenals grote schommelingen in de luchtkwaliteit.
• Strooi vulkaanpoeder in de stal om ammoniak te binden en zo de emissie te verminderen.

Relevante artikelen: 
Klimaatplatforms Varkens- en Pluimveehouderij
Vulkanische mineralen kunnen ammoniakuitstoot reduceren

• Leer anders kijken naar varkens door hun gedrag en lichaamstaal beter te begrijpen.
• Herken de eerste signalen van staartbijten om problemen vroegtijdig aan te pakken. Er is ook een handige app, Fit For Pigs, beschikbaar in het Duits en Engels, die helpt om staartbijten tijdig te onderkennen en te voorkomen door gedragsveranderingen te monitoren. Vind hier de app. 
• Leer anders naar varkens te kijken, zodat je subtiele veranderingen in gedrag, zoals sabbelgedrag, snel opmerkt.
• Zorg voor uniforme instructies voor alle medewerkers, zodat iedereen weet waar hij of zij op moet letten.
• Neem de tijd voor het doen van controles. Ga twee keer per dag door de stal: ’s morgens gedragen dieren zich anders dan ’s middags of ’s avonds. Let tijdens de controle op de beschikbaarheid van lucht, water, voer; voldoende hokverrijking en de gezondheid van de varkens. Geef aandacht aan de dieren en herken ongenoegen en/of beginnend bijtgedrag.
• Neem de tijd om goed te observeren en te kijken of je de staartbijter(s) kunt opsporen.

Relevante video's: 

Staartbijten 1 - Hoe herken je het?
Varkenssignalen: Wat levert een betere waarneming op?
Signaaldieren
Rust en onrust - en het effect op staartbijten 

Zie ook onze eigen webpagina: Staartbijters herkennen. 

• Reinigen en ontsmetten zijn belangrijk voor het behouden van een gezonde stalomgeving. Het is ook van belang om goede bacteriestammen die bijdragen aan een gezonde balans te behouden. Houd er rekening mee dat de meest agressieve bacteriën vaak het moeilijkst te verwijderen zijn.
• Focus op hygiëne door aandacht te besteden aan de waterkwaliteit, het regelmatig spoelen van leidingen en het schoonmaken van voerbakken en troggen.

Relevante artikelen: 
Reiniging en ontsmetting
Hoe is de kwaliteit van de drinkwatervoorziening op jouw bedrijf? 

• Maak gebruik van de beschikbare webinars en kennisbijeenkomsten over het houden van varkens met krulstaarten. De afgelopen jaren zijn er waardevolle webinars ontwikkeld die verschillende facetten van het onderwerp behandelen. Hier kun je deze webinars terugkijken. 
• Bezoek de website van CoViVa voor de meest gestelde vragen over het houden van varkens met krulstaarten en andere belangrijke aspecten van varkenshouderij.

• Heb jij een goed idee? Dien hem in bij HBIVV! (Het Beste Idee Van Varkensland) 
• Heb jij extra tips voor het houden van varkens met krulstaarten voor op deze plaat? Neem contact op met CoViVa door een mail te sturen naar info@vitalevarkenshouderij.nl 

• Houd alle dieren uit dezelfde weekgroep bij elkaar. Wanneer ze voor het eerst bij elkaar komen, kunnen er tijdelijke rangordegevechten plaatsvinden, maar zodra de hiërarchie is vastgesteld, keert de rust terug.
• Hou biggentomen bij elkaar of laat ze in de kraamafdeling al aan elkaar wennen.
• Kleine tomen hebben minder kans op vechten dan grotere groepen.

• Biggen leren eten en drinken door het voorbeeld van de zeug te volgen. Zorg ervoor dat de zeug hen toegang biedt tot haar voer en water, zodat de biggen geleidelijk kunnen wennen aan het eten en drinken van vast voedsel en water.

Relevante artikelen: 
Familie-eetsysteem is beter voor biggen

• Combineer een volledig roostervloer met een dicht gedeelte, zodat de dieren een comfortabele ligplek hebben en de hokindeling optimaal is.
• Zorg ervoor dat varkens op een geschikt oppervlak liggen om hun warmte goed kwijt te kunnen; beton- of composietelementen zijn hiervoor beter geschikt dan kunststof.

• Genetische factoren kunnen een belangrijke rol spelen bij agressie en bijtgedrag. Houd hier rekening mee bij je keuzes op het gebied van genetica.
• Er zijn drie soorten bijters bij varkens. Door het herkennen van het type bijter, kun je gerichter ingrijpen. Staartbijters herkennen
• Probeer altijd de oorzaak van bijtgedrag bij varkens te achterhalen. Oplossingen en tips. 
• Verwijder obsessieve bijters uit het hok om de rust en het welzijn van de overige dieren te waarborgen.

• Maak gebruik van een onderkruip in de stal om een microklimaat te creëren.

• Vermeld op de afdelings- of hokkaarten altijd of er ongenoegen of bijtgedrag is geconstateerd, welke maatregelen zijn genomen en of deze effectief waren.

• Gebruik de richtlijn klimaatinstelling varkenshouderij als leidraad om de juiste klimaatinstellingen te bepalen en te handhaven.
• Twijfel je over de klimaatinstellingen in je stal? Gebruik meetapparatuur om inzicht te krijgen in het stalklimaat en stel je instellingen hierop af.
• Maak gebruik van slimme stalsystemen, zoals camera’s die ook ’s nachts het gedrag van de varkens in beeld brengen. Daarnaast kunnen hoestmonitoren en instrumenten voor het registreren van ammoniak, klimaat en watergebruik waardevolle data leveren. Door signaleringen in te stellen, kun je afwijkingen vroegtijdig opmerken en snel ingrijpen.

• Zorg voor voldoende leefruimte en inhoud in de stal; voor biggen minimaal 0,4m2 en voor vleesvarkens minimaal 1m2. Dit is meer dan de wettelijke eisen.
• Aangezien varkens sociaal zijn en graag dingen samen doen, is het belangrijk om voldoende ruimte te bieden voor eten, drinken, slapen, mesten en spelen.
• Zorg voor voldoende ruimte om varkens indien nodig afzonderlijk te houden, bijvoorbeeld om een obsessieve bijter van andere dieren te scheiden of een gebeten dier rust te geven. Zorg er dan wel voor dat het dier zicht heeft op andere varkens.

Check ook het webinar over huisvesting. 

Relevante artikelen: 
Welzijnseisen voor varkens
Herindelen hok vermindert risico op staartbijten

• Pas je management aan wanneer je de genetica van je dieren verandert (zoals bij een nieuwe zeugenlijn of eindbeer).
• Kies zorgvuldig de genetica die het beste bij je bedrijf past en houd daarbij je fokdoel in de gaten. Focus op robuuste dieren voor een betere weerstand en veerkracht.
• Geneticalijnen met een hogere groeisnelheid brengen mogelijk een groter risico op staartbijten met zich mee. Houd hier rekening mee bij je keuze in geneticalijnen en stem je voeding en management hierop af.
• Wil je varkens met krulstaarten houden? Werk dan waar mogelijk met kleinere groepen, omdat deze vaak beter beheersbaar zijn en minder uitdagingen geven dan grotere groepen.
• Maak gebruik van slimme stalsystemen, zoals camera’s die ook ’s nachts het gedrag van de varkens in beeld brengen. Daarnaast kunnen hoestmonitoren en instrumenten voor het registreren van ammoniak, klimaat en watergebruik waardevolle data leveren. Door signaleringen in te stellen, kun je afwijkingen vroegtijdig opmerken en snel ingrijpen.
• Het optimaliseren van de stal en het management is cruciaal voor het houden van varkens met krulstaarten. Zorg ervoor dat alle basiscondities, zoals de hygiëne, de temperatuur, de ruimte, en de voeding, in orde zijn.
• Zorg voor RRR: rust, reinheid en regelmaat in de stal.
• Signaleer problemen bij varkens op tijd en grijp direct in – wachten tot morgen is geen optie.
• Gebruik de uitkomst van de welzijnscheck als uitgangspunt, het brengt de risicofactoren goed in beeld.
• Een waardevol hulpmiddel voor het monitoren van de gezondheid en het welzijn van varkens is de scorekaart voor de conditie van de krulstaart.
• Werk met Tender, Love, en Care (TLC) om een positieve relatie op te bouwen tussen varkens en mensen. Zorg ervoor dat de varkens gewend zijn aan menselijke interactie door regelmatig rustige en zorgzame benaderingen.
• Het is essentieel om te documenteren wat er in de stal wordt waargenomen, zodat deze informatie effectief kan worden overgedragen tussen medewerkers die op de afdeling werken.
• Begin met het houden van krulstaarten vanuit een goed doordacht plan. Dit kan door stapsgewijs de staarten langer te laten, of door een groeiend aantal biggen met staart te houden, of door een groeiend aantal gelten met krulstaarten te houden. Je kunt hierbij gebruik maken van één van de krulstaartroutes.
• Zorg voor uniforme instructies voor alle medewerkers, bijvoorbeeld via protocollen en heldere werkbesprekingen. Maak deze instructies op maat voor jouw bedrijf, zodat iedereen precies weet waar op gelet moet worden.
• Werkplezier voor de varkenshouder en het personeel is essentieel voor een succesvolle en duurzame varkenshouderij.
• Gebruik een coupeerblokje wanneer je stapsgewijs staarten langer laat, zodat alle biggen een gelijke staartlengte behouden.

Relevante artikelen: 
Sensoren en camera's veroveren varkensstallen
Leren om signalen van bijterij bij varkens op te pikken
Stressvrij omgaan met varkens

• Tip van fokkerijorganisatie: Varkens die hun hokgenoten ruimte geven en niet opjagen, zorgen voor een betere groei in de groep en minder kans op staartbijten. Door op dit kenmerk te selecteren, creëer je dus een populatie waarin staartbijten minder snel opduikt.
• Het aanleren van sociale vaardigheden is belangrijk voor het houden van varkens met krulstaarten. Hokverrijking, waarbij zeug en biggen samen kunnen spelen of eten, bevordert de sociale ontwikkeling. Varkens verkennen, zoeken en drinken graag samen, wat bijdraagt aan hun sociale vaardigheden.

Relevante artikelen: 
Staartbijten voorkomen: de rol van genetica en voeding
Betere sociale vaardigheden
Webinar hokverijking 

• Een hoge gezondheidsstatus, vrij van APP en PRRS, draagt bij aan het succesvol houden van varkens met krulstaarten.
• Als SINS of oor/staartnecrose op het bedrijf voorkomt, los dan eerst deze gezondheidsproblemen op voordat je begint met het houden van krulstaarten.
• Het SINS-scoresysteem is een eenvoudig te gebruiken hulpmiddel dat diergebaseerde observaties samenvat en een waardevol communicatiemiddel biedt tussen boeren, nutritionisten en dierenartsen om de diergezondheid en -welzijn te verbeteren.
• Geef op tijd aspirine wanneer je merkt dat varkens niet fit zijn of dat er sprake is van ongemak.

Relevante artikelen: 
Screening of Piglets for Signs of Inflammation and Necrosis as Early Life Indicators of Animal Health and Welfare Hazards
Overgroot deel biggen heeft vroegtijdig last van lichte ontstekingen en necrose
 

• Zorg ervoor dat 60% van de varkens in een hok toegang heeft tot hokverrijkingsmaterialen, zodat ze mentaal en fysiek gestimuleerd worden. Houd er rekening mee dat te veel competitie tussen de dieren een risicofactor kan zijn, dus zorg voor voldoende mogelijkheden voor iedereen om bezig te zijn.
• Plaats hokverrijking op een ideale locatie, ver weg van mest- en rustplekken.
• Bij tekenen van staartbijten is het belangrijk om direct te beginnen met hokverrijking, zoals touwen, jutezakken, luzerne, zout, mineralen en blokken hout. Richt de stal in als een ‘mooie speeltuin’ en vernieuw de verrijking regelmatig om de dieren bezig te houden. Ook zintuiglijke verrijking, zoals geuren, kleuren en geluiden, speelt een rol bij het verminderen van stress en verveling.
• Als je het afleidingsmateriaal goed inzet, kan een onrustige situatie zich herstellen zonder dat je biggen hoeft te isoleren. Het doel is om zowel de 'daders' van bijtgedrag als de 'slachtoffers' in de stal te behouden.
• Maak gebruik van hokverrijkingsmaterialen.
• Zintuiglijke verrijking, zoals geuren, kleuren en geluiden, speelt een belangrijke rol in het welzijn van varkens.
• Als het ongenoegen of bijtgedrag is gestopt, haal dan stapsgewijs de extra hokverrijking weg.
• Zorg voor variatie in de afleiding van varkens door regelmatig verschillende verrijkingsmaterialen en -methoden af te wisselen.
• Stimuleer interactie tussen hokken, bijvoorbeeld met een HappyFeeder.
• Als je jutezakken als verrijking gebruikt, let er dan op dat ze snel op kunnen raken en dat ze niet nat worden, zodat ze hun effect behouden.
• Voorbeelden van hokverrijkingsmaterialen zijn: de balfeeder, de happy feeder, de voedselplaat, lege jerrycans, takken en stofzakken.

Relevante artikelen:
Brochure hokverrijking voor varkens
Hokverrijking voor varkens 
Wat wil het varken?
Oplossingen en tips 
Hokverrijking voeropname stimuleren

• Zorg voor stabiele verlichting om stress en ongewenst gedrag te minimaliseren. Vermijd flikkerend licht in de stal, omdat dit, hoewel vaak onzichtbaar voor de mens, bijtgedrag bij varkens kan bevorderen.
• Gebruik LED-verlichting in plaats van TL-lampen, omdat LED-licht rustiger is voor de ogen van varkens. 
• Handhaaf een consistent lichtregime en dag-nachtritme voor de varkens.

Relevante artikelen: 
De invloed van verlichting op varkenswelzijn en -prestaties
Extra rendement gloort met ledlicht varkensstal
Welzijnseisen voor varkens

• Zorg voor stabiele verlichting om stress en ongewenst gedrag te minimaliseren. Vermijd flikkerend licht in de stal, omdat dit, hoewel vaak onzichtbaar voor de mens, bijtgedrag bij varkens kan bevorderen.
• Gebruik LED-verlichting in plaats van TL-lampen, omdat LED-licht rustiger is voor de ogen van varkens. 
• Handhaaf een consistent lichtregime en dag-nachtritme voor de varkens.

Relevante artikelen: 
De invloed van verlichting op varkenswelzijn en -prestaties
Extra rendement gloort met ledlicht varkensstal
Welzijnseisen voor varkens

• Zorg voor stabiele verlichting om stress en ongewenst gedrag te minimaliseren. Vermijd flikkerend licht in de stal, omdat dit, hoewel vaak onzichtbaar voor de mens, bijtgedrag bij varkens kan bevorderen.
• Gebruik LED-verlichting in plaats van TL-lampen, omdat LED-licht rustiger is voor de ogen van varkens. 
• Handhaaf een consistent lichtregime en dag-nachtritme voor de varkens.

Relevante artikelen: 
De invloed van verlichting op varkenswelzijn en -prestaties
Extra rendement gloort met ledlicht varkensstal
Welzijnseisen voor varkens

• Vanaf een temperatuur van 16 graden beginnen vleesvarkens actief verkoeling of afkoeling te zoeken.
• In Noorwegen ligt de staltemperatuur gemiddeld zo'n 10 graden lager dan in Nederland, en het advies daar is: "des te minder stoken, des te beter."
• De ideale temperatuur voor biggen van ongeveer 20 kilo ligt tussen de 21 en 22 graden Celsius.

Bron: Ilvo/Universiteit Gent
 

Relevante artikelen: 
Nieuwe richtlijnen voor stalklimaat: ventilatie omhoog, temperatuur omlaag
Hittestress schaadt gehele gezondheid varken
Enkel varkens met krulstaarten in Noorwegen

• De wisseling van jaargetijden, met grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht, vormt een uitdaging voor het dierenmanagement.

• In de zomer is het belangrijk om je werkritme aan te passen, aangezien de warmste uren van de dag vaak problematisch zijn voor varkens. Verschuif het werkritme naar de avond of vroege ochtend.
• In de zomer is het essentieel om de stal te koelen om oververhitting te voorkomen. Dit kan door het staldak te koelen, ramen wit te kalken, een vernevelingssysteem te gebruiken of de ingaande lucht te koelen met sproeiers of regengordijnen.

• Conditioneer de stallucht: in de zomer moet de lucht gekoeld worden en in de winter verwarmd om een comfortabele temperatuur te behouden.
• Voorkom hoge CO2- en ammoniakconcentraties in de stal, evenals grote schommelingen in de luchtkwaliteit.
• Strooi vulkaanpoeder in de stal om ammoniak te binden en zo de emissie te verminderen.

Relevante artikelen: 
Klimaatplatforms Varkens- en Pluimveehouderij
Vulkanische mineralen kunnen ammoniakuitstoot reduceren

• Leer anders kijken naar varkens door hun gedrag en lichaamstaal beter te begrijpen.
• Herken de eerste signalen van staartbijten om problemen vroegtijdig aan te pakken. Er is ook een handige app, Fit For Pigs, beschikbaar in het Duits en Engels, die helpt om staartbijten tijdig te onderkennen en te voorkomen door gedragsveranderingen te monitoren. Vind hier de app. 
• Leer anders naar varkens te kijken, zodat je subtiele veranderingen in gedrag, zoals sabbelgedrag, snel opmerkt.
• Zorg voor uniforme instructies voor alle medewerkers, zodat iedereen weet waar hij of zij op moet letten.
• Neem de tijd voor het doen van controles. Ga twee keer per dag door de stal: ’s morgens gedragen dieren zich anders dan ’s middags of ’s avonds. Let tijdens de controle op de beschikbaarheid van lucht, water, voer; voldoende hokverrijking en de gezondheid van de varkens. Geef aandacht aan de dieren en herken ongenoegen en/of beginnend bijtgedrag.
• Neem de tijd om goed te observeren en te kijken of je de staartbijter(s) kunt opsporen.

Relevante video's: 

Staartbijten 1 - Hoe herken je het?
Varkenssignalen: Wat levert een betere waarneming op?
Signaaldieren
Rust en onrust - en het effect op staartbijten 

Zie ook onze eigen webpagina: Staartbijters herkennen. 

• Als je de bijters bij elkaar in een hok plaatst, kan dit leiden tot het stoppen van het bijten.
• Het kan effectief zijn om de bijtende varkens bij grotere of oudere varkens in het hok te plaatsen.
• Maak een onderscheid tussen chronische en acute stress bij varkens. Het is essentieel om chronische stressfactoren laag te houden, zodat het varken om kan gaan met acute stress.
• Bij een grote groep varkens met bijtgedrag kan het helpen om het hok willekeurig in tweeën te delen. Dit zorgt ervoor dat de varkens minder stress ervaren en de onderlinge conflicten afnemen, waardoor het bijten stopt.

Relevante artikelen: 
Checklist mogelijke oorzaken bijtgedrag

• Reinigen en ontsmetten zijn belangrijk voor het behouden van een gezonde stalomgeving. Het is ook van belang om goede bacteriestammen die bijdragen aan een gezonde balans te behouden. Houd er rekening mee dat de meest agressieve bacteriën vaak het moeilijkst te verwijderen zijn.
• Focus op hygiëne door aandacht te besteden aan de waterkwaliteit, het regelmatig spoelen van leidingen en het schoonmaken van voerbakken en troggen.

Relevante artikelen: 
Reiniging en ontsmetting
Hoe is de kwaliteit van de drinkwatervoorziening op jouw bedrijf? 

• Maak gebruik van de beschikbare webinars en kennisbijeenkomsten over het houden van varkens met krulstaarten. De afgelopen jaren zijn er waardevolle webinars ontwikkeld die verschillende facetten van het onderwerp behandelen. Hier kun je deze webinars terugkijken. 
• Bezoek de website van CoViVa voor de meest gestelde vragen over het houden van varkens met krulstaarten en andere belangrijke aspecten van varkenshouderij.

• Heb jij een goed idee? Dien hem in bij HBIVV! (Het Beste Idee Van Varkensland) 
• Heb jij extra tips voor het houden van varkens met krulstaarten voor op deze plaat? Neem contact op met CoViVa door een mail te sturen naar info@vitalevarkenshouderij.nl 

• Was alle biggen voor het opleggen en gebruik droogpoeder om de kans op streptokokken te verkleinen.
• Vernevel een product met eucalyptusgeur of een verdunning van jodium over de varkens om hun geur te neutraliseren.

• Vermeld op de afdelings- of hokkaarten altijd of er ongenoegen of bijtgedrag is geconstateerd, welke maatregelen zijn genomen en of deze effectief waren.

• Gebruik de richtlijn klimaatinstelling varkenshouderij als leidraad om de juiste klimaatinstellingen te bepalen en te handhaven.
• Twijfel je over de klimaatinstellingen in je stal? Gebruik meetapparatuur om inzicht te krijgen in het stalklimaat en stel je instellingen hierop af.
• Maak gebruik van slimme stalsystemen, zoals camera’s die ook ’s nachts het gedrag van de varkens in beeld brengen. Daarnaast kunnen hoestmonitoren en instrumenten voor het registreren van ammoniak, klimaat en watergebruik waardevolle data leveren. Door signaleringen in te stellen, kun je afwijkingen vroegtijdig opmerken en snel ingrijpen.

• Zorg voor voldoende leefruimte en inhoud in de stal; voor biggen minimaal 0,4m2 en voor vleesvarkens minimaal 1m2. Dit is meer dan de wettelijke eisen.
• Aangezien varkens sociaal zijn en graag dingen samen doen, is het belangrijk om voldoende ruimte te bieden voor eten, drinken, slapen, mesten en spelen.
• Zorg voor voldoende ruimte om varkens indien nodig afzonderlijk te houden, bijvoorbeeld om een obsessieve bijter van andere dieren te scheiden of een gebeten dier rust te geven. Zorg er dan wel voor dat het dier zicht heeft op andere varkens.

Check ook het webinar over huisvesting. 

Relevante artikelen: 
Welzijnseisen voor varkens
Herindelen hok vermindert risico op staartbijten

• Pas je management aan wanneer je de genetica van je dieren verandert (zoals bij een nieuwe zeugenlijn of eindbeer).
• Kies zorgvuldig de genetica die het beste bij je bedrijf past en houd daarbij je fokdoel in de gaten. Focus op robuuste dieren voor een betere weerstand en veerkracht.
• Geneticalijnen met een hogere groeisnelheid brengen mogelijk een groter risico op staartbijten met zich mee. Houd hier rekening mee bij je keuze in geneticalijnen en stem je voeding en management hierop af.
• Wil je varkens met krulstaarten houden? Werk dan waar mogelijk met kleinere groepen, omdat deze vaak beter beheersbaar zijn en minder uitdagingen geven dan grotere groepen.
• Maak gebruik van slimme stalsystemen, zoals camera’s die ook ’s nachts het gedrag van de varkens in beeld brengen. Daarnaast kunnen hoestmonitoren en instrumenten voor het registreren van ammoniak, klimaat en watergebruik waardevolle data leveren. Door signaleringen in te stellen, kun je afwijkingen vroegtijdig opmerken en snel ingrijpen.
• Het optimaliseren van de stal en het management is cruciaal voor het houden van varkens met krulstaarten. Zorg ervoor dat alle basiscondities, zoals de hygiëne, de temperatuur, de ruimte, en de voeding, in orde zijn.
• Zorg voor RRR: rust, reinheid en regelmaat in de stal.
• Signaleer problemen bij varkens op tijd en grijp direct in – wachten tot morgen is geen optie.
• Gebruik de uitkomst van de welzijnscheck als uitgangspunt, het brengt de risicofactoren goed in beeld.
• Een waardevol hulpmiddel voor het monitoren van de gezondheid en het welzijn van varkens is de scorekaart voor de conditie van de krulstaart.
• Werk met Tender, Love, en Care (TLC) om een positieve relatie op te bouwen tussen varkens en mensen. Zorg ervoor dat de varkens gewend zijn aan menselijke interactie door regelmatig rustige en zorgzame benaderingen.
• Het is essentieel om te documenteren wat er in de stal wordt waargenomen, zodat deze informatie effectief kan worden overgedragen tussen medewerkers die op de afdeling werken.
• Begin met het houden van krulstaarten vanuit een goed doordacht plan. Dit kan door stapsgewijs de staarten langer te laten, of door een groeiend aantal biggen met staart te houden, of door een groeiend aantal gelten met krulstaarten te houden. Je kunt hierbij gebruik maken van één van de krulstaartroutes.
• Zorg voor uniforme instructies voor alle medewerkers, bijvoorbeeld via protocollen en heldere werkbesprekingen. Maak deze instructies op maat voor jouw bedrijf, zodat iedereen precies weet waar op gelet moet worden.
• Werkplezier voor de varkenshouder en het personeel is essentieel voor een succesvolle en duurzame varkenshouderij.
• Gebruik een coupeerblokje wanneer je stapsgewijs staarten langer laat, zodat alle biggen een gelijke staartlengte behouden.

Relevante artikelen: 
Sensoren en camera's veroveren varkensstallen
Leren om signalen van bijterij bij varkens op te pikken
Stressvrij omgaan met varkens

• Leer anders kijken naar varkens door hun gedrag en lichaamstaal beter te begrijpen.
• Herken de eerste signalen van staartbijten om problemen vroegtijdig aan te pakken. Er is ook een handige app, Fit For Pigs, beschikbaar in het Duits en Engels, die helpt om staartbijten tijdig te onderkennen en te voorkomen door gedragsveranderingen te monitoren. Vind hier de app. 
• Leer anders naar varkens te kijken, zodat je subtiele veranderingen in gedrag, zoals sabbelgedrag, snel opmerkt.
• Zorg voor uniforme instructies voor alle medewerkers, zodat iedereen weet waar hij of zij op moet letten.
• Neem de tijd voor het doen van controles. Ga twee keer per dag door de stal: ’s morgens gedragen dieren zich anders dan ’s middags of ’s avonds. Let tijdens de controle op de beschikbaarheid van lucht, water, voer; voldoende hokverrijking en de gezondheid van de varkens. Geef aandacht aan de dieren en herken ongenoegen en/of beginnend bijtgedrag.
• Neem de tijd om goed te observeren en te kijken of je de staartbijter(s) kunt opsporen.

Relevante video's: 

Staartbijten 1 - Hoe herken je het?
Varkenssignalen: Wat levert een betere waarneming op?
Signaaldieren
Rust en onrust - en het effect op staartbijten 

Zie ook onze eigen webpagina: Staartbijters herkennen. 

• Een hoge gezondheidsstatus, vrij van APP en PRRS, draagt bij aan het succesvol houden van varkens met krulstaarten.
• Als SINS of oor/staartnecrose op het bedrijf voorkomt, los dan eerst deze gezondheidsproblemen op voordat je begint met het houden van krulstaarten.
• Het SINS-scoresysteem is een eenvoudig te gebruiken hulpmiddel dat diergebaseerde observaties samenvat en een waardevol communicatiemiddel biedt tussen boeren, nutritionisten en dierenartsen om de diergezondheid en -welzijn te verbeteren.
• Geef op tijd aspirine wanneer je merkt dat varkens niet fit zijn of dat er sprake is van ongemak.

Relevante artikelen: 
Screening of Piglets for Signs of Inflammation and Necrosis as Early Life Indicators of Animal Health and Welfare Hazards
Overgroot deel biggen heeft vroegtijdig last van lichte ontstekingen en necrose
 

• Varkens slapen veel, en volledige rust tijdens de slaap is essentieel. Houd hier rekening mee bij het inrichten van de functiegebieden en werkritmes in de stal.
• Stuur het lig- en mestgedrag van varkens door gebruik te maken van een schotje. Varkens liggen graag tegen een hokafscheiding, dus plaats het schotje op een strategische plek. Zorg ervoor dat de hoek waar ze mesten open blijft, zodat er een ander klimaat ontstaat en het varken toch contact kan houden met soortgenoten. Hierdoor kunnen ze hun territorium afbakenen.

Relevante artikelen: 
Stalinrichting

• Het wordt aangeraden om 1 waterbak per 20 zeugen te plaatsen
• Zorg ervoor dat er bij zowel speenbiggen als vleesvarkens één drinkplaats per 10 varkens beschikbaar is.

Bron: DRINKWATERVOORZIENING: EEN ESSENTIEEL ONDERDEEL VAN DE HOKINRICHTING VOOR VARKENS 

• Geef extra water aan biggen na het spenen.
• Voer een extra controlebeurt uit van de nippels bij het spenen.
• Water is net zo belangrijk voor varkens als voer, maar heeft de laatste jaren te weinig aandacht gekregen. Het is essentieel om te zorgen voor voldoende en schoon water voor optimale gezondheid en prestaties.
• Zorg ervoor dat varkens water kunnen opnemen in een natuurlijke houding, dus niet door te moeten bijten op de nippel. Het is voor varkens aangenamer om water uit een bak te drinken die laag bij de grond staat.

Relevante artikelen: 
DRINKWATERVOORZIENING: EEN ESSENTIEEL ONDERDEEL VAN DE HOKINRICHTING VOOR VARKENS
Na spenen eerst water, rest komt later
Wateropname bij gespeende biggen
‘Waterkwaliteit en watervoorziening belangrijk bij lange staarten’

• Stuur het lig- en mestgedrag van varkens door gebruik te maken van een schotje. Varkens liggen graag tegen een hokafscheiding, dus plaats het schotje op een strategische plek. Zorg ervoor dat de hoek waar ze mesten open blijft, zodat er een ander klimaat ontstaat en het varken toch contact kan houden met soortgenoten. Hierdoor kunnen ze hun territorium afbakenen.

Relevante artikelen: 
Stalinrichting

• Richt de stal in met duidelijke en goed georganiseerde functiegebieden voor eten, drinken, slapen en mesten. Overweeg ook een onderkruipgedeelte toe te voegen om een optimaal microklimaat te creëren en het welzijn van de dieren te bevorderen.
• Besteed aandacht aan de verhoudingen van het hok, aangezien deze van invloed zijn op het gedrag en comfort van de dieren.
• Nieuwe inzichten suggereren dat bij een grotere groepsgrootte (26 tot 30 gespeende biggen) het makkelijker is om functiegebieden zoals eten, drinken, slapen en mesten effectief in te richten.

Relevante artikelen: 
Herindelen hok vermindert risico op staartbijten

• Zorg voor stabiele verlichting om stress en ongewenst gedrag te minimaliseren. Vermijd flikkerend licht in de stal, omdat dit, hoewel vaak onzichtbaar voor de mens, bijtgedrag bij varkens kan bevorderen.
• Gebruik LED-verlichting in plaats van TL-lampen, omdat LED-licht rustiger is voor de ogen van varkens. 
• Handhaaf een consistent lichtregime en dag-nachtritme voor de varkens.

Relevante artikelen: 
De invloed van verlichting op varkenswelzijn en -prestaties
Extra rendement gloort met ledlicht varkensstal
Welzijnseisen voor varkens

• Zorg voor stabiele verlichting om stress en ongewenst gedrag te minimaliseren. Vermijd flikkerend licht in de stal, omdat dit, hoewel vaak onzichtbaar voor de mens, bijtgedrag bij varkens kan bevorderen.
• Gebruik LED-verlichting in plaats van TL-lampen, omdat LED-licht rustiger is voor de ogen van varkens. 
• Handhaaf een consistent lichtregime en dag-nachtritme voor de varkens.

Relevante artikelen: 
De invloed van verlichting op varkenswelzijn en -prestaties
Extra rendement gloort met ledlicht varkensstal
Welzijnseisen voor varkens

• Zorg voor stabiele verlichting om stress en ongewenst gedrag te minimaliseren. Vermijd flikkerend licht in de stal, omdat dit, hoewel vaak onzichtbaar voor de mens, bijtgedrag bij varkens kan bevorderen.
• Gebruik LED-verlichting in plaats van TL-lampen, omdat LED-licht rustiger is voor de ogen van varkens. 
• Handhaaf een consistent lichtregime en dag-nachtritme voor de varkens.

Relevante artikelen: 
De invloed van verlichting op varkenswelzijn en -prestaties
Extra rendement gloort met ledlicht varkensstal
Welzijnseisen voor varkens

• Vanaf een temperatuur van 16 graden beginnen vleesvarkens actief verkoeling of afkoeling te zoeken.
• In Noorwegen ligt de staltemperatuur gemiddeld zo'n 10 graden lager dan in Nederland, en het advies daar is: "des te minder stoken, des te beter."
• De ideale temperatuur voor biggen van ongeveer 20 kilo ligt tussen de 21 en 22 graden Celsius.

Bron: Ilvo/Universiteit Gent
 

Relevante artikelen: 
Nieuwe richtlijnen voor stalklimaat: ventilatie omhoog, temperatuur omlaag
Hittestress schaadt gehele gezondheid varken
Enkel varkens met krulstaarten in Noorwegen

• Tocht is een grote risicofactor voor bijtgedrag bij varkens.
• Zorg ervoor dat de lucht rustig de stal binnenkomt door gebruik te maken van goed geplaatste ventilatiesystemen en windschermen.
• Zorg ervoor dat je tocht kunt meten in de varkensstal. Dit kan gemakkelijk door gebruik te maken van lintjes. Door lintjes op strategische plekken in de stal te bevestigen, kun je visueel vaststellen waar er tocht of luchtstromen zijn die mogelijk nadelige effecten hebben op het welzijn van de varkens.
• De staart van een varken is een uitstekende indicator van hoe het zich voelt. Als de staart naar beneden hangt, kan dit wijzen op stress of ongemak, en is er vaak iets aan de hand.

Relevante artikelen: 
Video (5 min): Uitgelicht | Tocht direct meten in varkensstal
Staarthouding voorspelt staartbijten

• De wisseling van jaargetijden, met grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht, vormt een uitdaging voor het dierenmanagement.

• In de zomer is het belangrijk om je werkritme aan te passen, aangezien de warmste uren van de dag vaak problematisch zijn voor varkens. Verschuif het werkritme naar de avond of vroege ochtend.
• In de zomer is het essentieel om de stal te koelen om oververhitting te voorkomen. Dit kan door het staldak te koelen, ramen wit te kalken, een vernevelingssysteem te gebruiken of de ingaande lucht te koelen met sproeiers of regengordijnen.

• Conditioneer de stallucht: in de zomer moet de lucht gekoeld worden en in de winter verwarmd om een comfortabele temperatuur te behouden.
• Voorkom hoge CO2- en ammoniakconcentraties in de stal, evenals grote schommelingen in de luchtkwaliteit.
• Strooi vulkaanpoeder in de stal om ammoniak te binden en zo de emissie te verminderen.

Relevante artikelen: 
Klimaatplatforms Varkens- en Pluimveehouderij
Vulkanische mineralen kunnen ammoniakuitstoot reduceren

• Reinigen en ontsmetten zijn belangrijk voor het behouden van een gezonde stalomgeving. Het is ook van belang om goede bacteriestammen die bijdragen aan een gezonde balans te behouden. Houd er rekening mee dat de meest agressieve bacteriën vaak het moeilijkst te verwijderen zijn.
• Focus op hygiëne door aandacht te besteden aan de waterkwaliteit, het regelmatig spoelen van leidingen en het schoonmaken van voerbakken en troggen.

Relevante artikelen: 
Reiniging en ontsmetting
Hoe is de kwaliteit van de drinkwatervoorziening op jouw bedrijf? 

• Maak gebruik van de beschikbare webinars en kennisbijeenkomsten over het houden van varkens met krulstaarten. De afgelopen jaren zijn er waardevolle webinars ontwikkeld die verschillende facetten van het onderwerp behandelen. Hier kun je deze webinars terugkijken. 
• Bezoek de website van CoViVa voor de meest gestelde vragen over het houden van varkens met krulstaarten en andere belangrijke aspecten van varkenshouderij.

• Heb jij een goed idee? Dien hem in bij HBIVV! (Het Beste Idee Van Varkensland) 
• Heb jij extra tips voor het houden van varkens met krulstaarten voor op deze plaat? Neem contact op met CoViVa door een mail te sturen naar info@vitalevarkenshouderij.nl